1. Giới Thiệu Chung
Gừng (Zingiber officinale), hay còn gọi là Sinh Khương (生薑), là một trong những gia vị và vị thuốc quý nhất trong Y học Cổ truyền Việt Nam và Trung Quốc. Thuộc họ Gừng (Zingiberaceae), cây gừng có nguồn gốc từ Đông Nam Á và được trồng rộng rãi khắp Việt Nam.
Tính vị theo Y học Cổ truyền:
- Vị: Cay
- Tính: Ấm
- Quy kinh: Phế, Tỳ, Vị
2. Thành Phần Hóa Học
Củ gừng tươi chứa:
- Gingerol: 1-3% - hợp chất sinh học hoạt tính chính, có tác dụng chống viêm mạnh
- Shogaol: Chất cay nồng, tăng khi phơi khô hoặc nấu chín
- Tinh dầu: 1-3% (Zingiberene, β-bisabolene, α-curcumene)
- Dầu nhựa: Chứa các chất cay
- Vitamin C, khoáng chất (Kali, Magiê, Mangan)
3. Công Dụng Chữa Bệnh
3.1. Giải Cảm, Tán Hàn (驅寒解表)
Gừng là vị thuốc đầu tiên được nghĩ đến khi bị cảm lạnh:
- Làm ấm cơ thể, thúc đẩy ra mồ hôi
- Giảm triệu chứng: sợ lạnh, nhức đầu, ngạt mũi, chảy nước mũi trong
- Hiệu quả với cảm mạo phong hàn (không sốt cao, không đau họng)
3.2. Ôn Trung, Cầm Nôn (溫中止嘔)
Gừng là "thánh dược" trị nôn:
- Chữa buồn nôn, nôn mửa do tỳ vị hư hàn (lạnh bụng)
- Chữa say tàu xe (ăn gừng tươi hoặc ngậm lát gừng)
- Ốm nghén ở phụ nữ mang thai
3.3. Hóa Đàm, Chỉ Ho
Giúp long đờm, giảm ho do cảm lạnh, khí quản có đờm trong, loãng.
3.4. Kích Thích Tiêu Hóa
- Tăng tiết dịch vị
- Giảm đầy bụng, khó tiêu
- Tăng sự thèm ăn
4. Cách Dùng Phổ Biến
4.1. Trà Gừng Mật Ong (治感冒茶)
Nguyên liệu:
- Gừng tươi: 10-15g (khoảng 3-4 lát)
- Mật ong: 1 thìa canh
- Nước sôi: 200ml
Cách làm:
- Gừng rửa sạch, đập dập hoặc thái lát mỏng
- Cho vào cốc, hãm với nước sôi
- Đợi nguội vừa, thêm mật ong
- Uống khi còn ấm
Công dụng: Giải cảm, ấm bụng, chống say tàu xe
4.2. Cháo Gừng Giải Cảm
Nấu cháo trắng, khi chín cho thêm gừng thái chỉ và hành lá, ăn nóng. Đây là bài thuốc dân gian truyền thống chữa cảm lạnh ở miền Bắc.
4.3. Gừng Nướng Cầm Nôn
Gừng tươi nướng cháy vỏ, cạo sạch, thái lát ngậm hoặc sắc uống để cầm nôn, chữa đau bụng đi ngoài.
4.4. Gừng Sao - Khương Tuệ (薑炭)
Gừng sao đen có tác dụng ôn kinh cầm máu, chữa băng huyết, rong kinh do hàn.
5. Chống Chỉ Định & Lưu Ý
Không nên dùng gừng trong các trường hợp:
- Người nhiệt tính, dễ nóng, mụn nhọt
- Cảm nắng, cảm nhiệt (sốt cao, đau họng đỏ)
- Loét dạ dày đang tiết acid nhiều
- Phụ nữ có thai: chỉ dùng liều nhẹ, không lạm dụng
- Đang dùng thuốc chống đông máu (gừng có thể tăng tác dụng)
6. Nguồn Gốc và Tài Liệu Tham Khảo
Gừng được trồng khắp nơi ở Việt Nam, đặc biệt nổi tiếng là gừng Cao Bằng, Phú Thọ. Công dụng của gừng được ghi chép chi tiết trong:
- "Nam Dược Thần Hiệu" (南藥神效) - Thiền sư Tuệ Tĩnh (thế kỷ 14)
- "Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh" - Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1732-1791)
- "Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam" - GS. Đỗ Tất Lợi
- "Dược điển Việt Nam" (DĐVN IV)
- "Bản Thảo Cương Mục" (本草綱目) - Lý Thời Trân (Trung Quốc, 1578)
"Sinh khương, vị cay tính ôn, chủ trị thương hàn, đầu thống, tỵ mãn, chỉ ẩu, khai vị khí"
- Bản Thảo Cương Mục
Nghiên cứu khoa học hiện đại:
- Journal of Ethnopharmacology - "Ginger for nausea and vomiting", 2020
- Phytotherapy Research - "Anti-inflammatory effects of Zingiber officinale", 2019
- Food Chemistry - "Chemical composition of ginger essential oil", 2018
