1. Giới Thiệu Chung
Bạc hà (Mentha arvensis), tên Hán Việt là Bạc Hà (薄荷), là cây thảo dược nổi tiếng với tinh dầu Menthol tạo cảm giác mát lạnh, thơm dễ chịu. Thuộc họ Bạc hà (Lamiaceae), cây có nguồn gốc từ châu Á và được trồng rộng rãi tại Việt Nam.
Tính vị theo Y học Cổ truyền:
- Vị: Cay
- Tính: Lương (Mát)
- Quy kinh: Phế, Can
2. Thành Phần Hóa Học
- Tinh dầu: 0.5-4% (Menthol 30-55%, Menthone 10-30%)
- Flavonoid: Hesperidin, luteolin - chống oxy hóa
- Acid hữu cơ: Rosmarinic acid - chống viêm
- Tannin: Sát trùng
- Vitamin A, C, khoáng chất
3. Công Dụng Chữa Bệnh
3.1. Sơ Tán Phong Nhiệt (疏散風熱)
Bạc hà chữa cảm mạo phong nhiệt (cảm nắng):
- Sốt cao, sợ nóng (ngược với gừng)
- Đau đầu, chóng mặt
- Đau họng đỏ, khản tiếng
- Mắt đỏ, ngứa mắt
3.2. Thông Mũi Họng (利咽透疹)
- Thông mũi, giảm ngạt mũi
- Chữa viêm họng, viêm amidan
- Giảm ho, long đờm
- Làm trong tiếng, chống khản
3.3. Kích Thích Tiêu Hóa
- Giảm đầy bụng, khó tiêu
- Chống nôn, giảm buồn nôn
- Tăng tiết dịch tiêu hóa
- Giảm đau bụng co thắt
3.4. Công Dụng Khác
- Giảm đau đầu migraine
- Thư giãn tinh thần, giảm stress
- Chống muỗi, đuổi côn trùng
- Làm mát da, giảm ngứa
4. Cách Dùng Phổ Biến
4.1. Trà Bạc Hà Giải Nhiệt
Nguyên liệu:
- Lá bạc hà tươi: 10-15g (5-7 lá)
- Mật ong hoặc đường phèn: tùy khẩu vị
- Nước sôi: 200ml
Cách làm:
- Lá bạc hà rửa sạch
- Cho vào cốc, hãm với nước sôi
- Đậy nắp kín 5-7 phút (giữ tinh dầu)
- Thêm mật ong, uống ấm
Lưu ý: KHÔNG sắc bạc hà quá lâu vì làm bay hết tinh dầu!
4.2. Xông Mũi Bạc Hà
Cách làm: Cho 5-7 lá bạc hà tươi hoặc 5-10 giọt tinh dầu vào bát nước nóng (~70°C), hít hơi nước bốc lên 10-15 phút.
Công dụng: Thông mũi tức thì, giảm viêm xoang, đau đầu.
4.3. Tinh Dầu Bạc Hà Bôi Ngoài
- Chống muỗi: Pha loãng tinh dầu với dầu dừa, bôi lên da
- Giảm đau đầu: Chấm tinh dầu vào thái dương, massage nhẹ
- Giảm ngứa: Bôi lên vết côn trùng cắn
4.4. Trong Bài Thuốc
Bạc hà thường được phối hợp trong các bài thuốc chữa cảm nắng:
- Ngân Kiều Tán: Kim ngân hoa + Liên kiều + Bạc hà (chữa cảm cúm)
- Tiêu Dao Tán: Có bạc hà để sơ can giải uất
5. Chống Chỉ Định & Lưu Ý
Không nên dùng bạc hà trong các trường hợp:
- Cảm lạnh: Bạc hà tính mát, không phù hợp với cảm lạnh (sợ lạnh, không ra mồ hôi)
- Ra mồ hôi nhiều: Bạc hà làm thoát hơi, gây mất nước
- Trẻ em dưới 2 tuổi: Tinh dầu có thể gây khó thở
- Phụ nữ cho con bú: Có thể giảm tiết sữa
- Viêm loét dạ dày: Bạc hà có thể kích thích dạ dày
6. Nguồn Gốc và Tài Liệu Tham Khảo
Bạc hà được trồng để lấy tinh dầu, đặc biệt tại miền Bắc Việt Nam. Công dụng được ghi trong:
- "Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam" - Viện Dược liệu
- "Dược điển Việt Nam" (DĐVN IV)
- "Bản Thảo Cương Mục": "Bạc hà, vị cay tính lương, thanh đầu mục, lợi hầu hầu"
"Bạc hà nhẹ thanh, chuyên khai đầu mục phong nhiệt"
- Y học Cổ truyền
Nghiên cứu khoa học:
- Phytotherapy Research - "Peppermint oil for IBS", 2019
- Journal of Essential Oil Research - "Menthol analgesic effects", 2020
