1. Giới Thiệu Chung
Atiso (Cynara scolymus), tên tiếng Việt còn gọi là Actisô hoặc Kê đinh, là cây dược liệu quý được người Pháp đưa vào Việt Nam và trồng chủ yếu ở Đà Lạt, Sa Pa. Thuộc họ Cúc (Asteraceae), atiso nổi tiếng là "thuốc bổ gan" số 1.
Tính vị theo Y học:
- Vị: Đắng, Ngọt
- Tính: Mát
- Quy kinh: Can, Đởm
Bộ phận dùng: Lá, hoa, thân, rễ (lá và hoa dùng nhiều nhất)
2. Thành Phần Hóa Học
- Cynarin: 1-3% - hoạt chất chính, bảo vệ gan, tăng tiết mật
- Acid chlorogenic: Chống oxy hóa mạnh
- Flavonoid: Luteolin, apigenin
- Sesquiterpene lactone: Cynaropicrin - vị đắng đặc trưng
- Inulin: Polysaccharide tốt cho tiêu hóa
- Vitamin C, K, Folate, kali, magiê
3. Công Dụng Chữa Bệnh
3.1. Bảo Vệ Gan, Giải Độc Gan
Atiso là "thánh dược" cho gan:
- Tái tạo tế bào gan
- Chống xơ gan, viêm gan
- Giải độc gan (rượu bia, thuốc tây)
- Hạ men gan (GOT, GPT)
- Ngăn ngừa ung thư gan
3.2. Lợi Mật (利膽)
- Tăng tiết mật gấp 2-3 lần
- Giúp tiêu hóa chất béo tốt hơn
- Chữa đầy bụng khó tiêu do thiếu mật
- Phòng ngừa sỏi mật (chưa có sỏi)
3.3. Hạ Cholesterol, Bảo Vệ Tim Mạch
- Giảm cholesterol xấu (LDL) 15-20%
- Tăng cholesterol tốt (HDL)
- Ngăn xơ vữa động mạch
- Hạ huyết áp nhẹ
3.4. Lợi Tiểu, Thải Độc
- Tăng bài tiết nước tiểu
- Thải acid uric (tốt cho người gout)
- Giảm phù nề
4. Cách Dùng Phổ Biến
4.1. Trà Atiso Đà Lạt
Nguyên liệu:
- Hoa atiso khô: 10-15g (hoặc lá atiso 20g)
- Nước sôi: 500ml
- Mật ong/Đường: tùy khẩu vị
Cách làm:
- Cho hoa/lá atiso vào bình
- Đổ nước sôi vào, đậy kín
- Để 10-15 phút
- Lọc bỏ bã, thêm mật ong
- Uống ấm hoặc để nguội
Liều dùng: 2-3 ly/ngày, uống trước bữa ăn 30 phút
Công dụng: Bảo vệ gan, hạ mỡ máu, giảm cân
4.2. Cao Atiso (Extract)
Cao atiso mềm pha với nước ấm, uống 2-3 lần/ngày. Tiện lợi, hiệu quả cao.
4.3. Món Ăn Từ Atiso
Hoa atiso hầm chân giò: Món ăn bài thuốc nổi tiếng của Đà Lạt. Hoa atiso tươi + Chân giò lợn, hầm nhừ. Vừa ngon vừa bổ gan.
4.4. Nước Atiso Đóng Chai
Sản phẩm tiện lợi, uống ngay. Chọn loại không đường hoặc ít đường.
5. Chống Chỉ Định & Lưu Ý
Không nên dùng atiso trong các trường hợp:
- Có sỏi mật: Atiso lợi mật mạnh, có thể làm sỏi di chuyển, tắc ống mật
- Viêm đường mật cấp: Cần điều trị y khoa trước
- Dị ứng họ Cúc: Cúc, hoa hướng dương...
- Phụ nữ cho con bú: Có thể giảm tiết sữa
Lưu ý:
- Atiso có vị đắng, không ngon. Có thể thêm mật ong
- Uống liên tục 1-3 tháng để thấy hiệu quả
6. Nguồn Gốc và Tài Liệu Tham Khảo
Atiso được trồng ở vùng khí hậu mát mẻ (Đà Lạt, Sa Pa). Công dụng được ghi trong:
- "Dược thư quốc gia Việt Nam"
- "Cây thuốc Việt Nam" - Viện Dược liệu
- European Pharmacopoeia - Cynara scolymus monograph
- WHO Monographs - Artichoke leaf
"Atiso là vị thuốc quý trong bảo vệ và phục hồi chức năng gan"
- Dược điển châu Âu
Nghiên cứu khoa học:
- Phytotherapy Research - "Artichoke for liver protection", 2018
- Journal of Hepatology - "Cynarin hepatoprotective effects", 2019
- Evidence-Based Complementary Medicine - "Artichoke for cholesterol", 2020
